Mirov Dewletê Ava Dike: Ji Malbatê Heta Dewletê

Dewlet, saziyeke civakî û siyasî ye ku li ser wê gelek nîqaş tên kirin. Bi vê taybetmendiya xwe, dewlet bi hîm û erkên xwe ve xuya ye ku dê salên dirêj bibe mijara nîqaşan.

Dewlet, li gorî hewcedariyên sosyo-ekonomîk ên mirov, di her serdemê de bi şêwazên cuda birêxistin bûye. Her çend hîmên wê yên bingehîn wekî hev mane jî, li gorî serdeman taybetmendiyên cuda girtine. Nexasim di serdema me de dewlet xwedî avahiyeke aloz e û ev avahî, bi pêşketinên zanistî ve girêdayî, bûye mijara lêkolînên berfireh. Her wiha, asta pêşketina zanistî di ravekirina dewletê de xwedî cihekî pir girîng e.

Ji ber vê yekê ye ku dewlet di dirêjahiya dîrokê de ji aliyê ramyarên (feylesofên) cuda ve ji aliyên cuda ve hatiye lêkolînkirin. Lê belê, em di vê xebatê de, dewleta ku ji aliyê mirov ve ji bo dabînkirina hewcedariyan hatiye avakirin, dîsa li ser bingeha "mirov" û ji aliyekî cuda ve binirxînin. Mirov, di navenda sazbûna civakî û bi vî rengî di navenda dewletê de cih digire; bi vê taybetmendiya xwe mirov wekî "heyîna ku dewletê ava dike" tê pênasekirin. Di nav zindiyên din de heyîneke din a xwedî taybetmendiyeke wiha nayê zanîn.

Di vê beşê de, dê li ser taybetmendiyên mirov ên dewlet-avakêş û bingehên teorîk ên dewletê were sekinandin. Di dema kirina vê de, dê şaxên zanistî yên têkildarî dewletê wekî bingeh werin girtin. Rola biyolojî, psîkoloji, sosyoloji û zanista siyasetê ya di riya ber bi dewletê de, bi rêbaza "analojiyê" (mînakandinê) dê were diyarkirin. Ji taybetmendiyên mirovî hewcedarî dê werin tespîtkirin, ji hewcedariyan dê bigihêjin dewletê û bi rêbaza analojiyê dê bal bê kişandin ser wekhevî û têkiliya di navbera saziyên dewletê û şiyanên mirov de.

I. MIROV BI TAYBETMENDIYÊN XWE YÊN BIYOLOJÎK

Mirovê ku ji aliyê biyolojîk ve zindiyê herî pêşketî ye, her çend bi zindiyên din re taybetmendiyên hevpar parve bike jî, xwedî taybetmendiyên bi temamî cuda ye. Ji bo vê, divê mirov li ser taybetmendiyên ku mirov ji zindiyên din vediqetînin û li ser avahiya biyolojîk a mirov bisekine.

A. TAYBETMENDIYÊN KU MIROV JI ZINDIYYÊN DIN VEDIQETÎNIN

Dema em ji aliyê biyolojîk ve lêkolîn dikin, tê dîtin ku mirov xwedî gelek taybetmendiyên cuda ye. Mirovê ku di nav xwezayê de xwedî raboriya herî nêz e, taybetmendiya "zindiyê herî ciwan" hildigire. Mejiyê vê zindiyê dawîn û ciwan, li gorî mejiyê zindiyên din mezintir û girantir e, her wiha xwedî avahiyeke aloztir (kompleks) e. Ji bo piştgiriya vê mezinahî û giraniyê, hestiyê eniyê (alın kemiği) lê hatiye zêdekirin. Cudahiya wiha ya biyolojîk, mejiyê mirov dike xwedî şiyanên bilindtir. Di mejiyê mirov de navendên wekî bîr (hafiza) û hwd. hene.

Avahiya çeneya mirov li gorî zindiyên din lawaztir e û diranên wî ewqas qels in ku nikarin goştê xav bixwin. Ji ber vê yekê, mirov neçar e ku xwarina xwe bipije û bixwe. Li hember vê, avahiya çeneyê ji bo derxistina dengên ku ziman pêk tînin û ji bo pêşxistina van dangan guncav e. Mirov xwedî avahiyeke wusa ye ku; bi mejiyê xwe dikare bifikire, tiştên fikirî di bîra xwe de tomar bike, bi avahiya çene û devê xwe dikare biaxive û zimandarekî ku di navbera wan de lihevkirinê peyda dike ava bike.

Berevajî zindiyên din, rastsekinîna (dîk durma) mirov, taybetmendiya "muhatab-bûnê" daye wî. Nexasim, "muhatab-bûn" bingeha têkiliyên mirovî pêk tîne. Ji vê perspektîfê mirov; wekî zindiyekî ku xîtab dike û jê re xîtab tê kirin dikare were pênasekirin. Ji ber ku mirov bi van taybetmendiyên xwe, xwedî şiyana têgihiştina erk û berpirsiyariyê ye.

Mirov nexasim di warê domandina nifşê xwe de jî ji zindiyên din cuda ye. Veguhertina pitika mirov ji hêkeke guburî ber bi organîzmayeke gihîştî ve 18-20 salan dikişîne. Di nav hemû cureyên zindiyan de, pêvajoya mezinbûn û pêşketinê ya herî dirêj û aloz di mirov de tê dîtin. Zarokê ku jiyana xwe di kêliya guburbûnê de dest pê dike, bi hefte, meh û salan mezin dibe; gelek jêhatîbûnên aloz, şiyana fikirînê û nîşandana ramanên xwe bi dest dixe û dibe kesekî gihîştî yê xwedî kesayet.

Hem avahiya xwezayî ya jidayikbûnê, hem jî hormonên dayiktiyê barekî giran xistiye ser milê jinê. Ji ber van sedeman, jin ji hilberînê (production) dûr ketiye. Her wiha, erkê xwedîkirina zarokê ku di destpêkê de bi temamî xerckar (consumer) e, saziya malbatê afirandiye ku ev sazî ji taybetmendiya zayendî wêdetir wateyekê hildigire. Ev bandorên wiha saziya malbatê herdemî dikin; ev sazî parastina zarokan, domandina nifş û perwerdekirina baştir a zarokan dabîn dike.

Mirov di warê hêza zayendî de jî li gorî zindiyên din ên xwezayê xwedî hin serdestiyan e. Zindiyên din di periyodên diyar de têkiliya zayendî datînin, lê mirov dikarin bi berdewamî têkiliyê deynin. Mirov dikare vê hêza zayendî ya zêde bi rêya aqil kontrol bike, heta dikare bêyî têkiliya zayendî jiyana xwe biqedîne (wekî rahîb an feylesofan). Ji aliyê din ve, têkiliyên tevlîhev û bêserûber dibin sedema nexweşiyên vegirtî (wekî AIDS, sifiliz hwd.) û nexweşiyên genetîk. Ji ber vê yekê, pêdivî bi pergalekê di têkiliyên zayendî de çêbûye. Mirovê ku ji jidayikbûnê heta gihîştinê محتاجî (mihtacî) alîkarî û piştgiriya kesên din e, neçar e di nav saziya civakî ya bi navê malbatê de bijî.

Saziya malbatê ku van hemû pirsgirêkan ji holê radike, mirov neçar dike ku bi hev re bijîn û bibe heyînek civakî; di encamê de malbat dibe navok (hîm) a civakê. Her wiha, mirov xwedî şiyana avakirina koka neslê (soy kütüğü) ye ku ev jî dibe sedema pêkbûna olan (soyan).

Mirov mîna zindiyên din çalakiyên xwe li dora du armancan kom kiriye: (1) Domandina jiyana xwe, (2) Domandina nifşê xwe. Di zindiyên din de armanca sereke domandina nifşê ye, paşê jiyana xwe difikirin (wekî zindiyên ku ji bo polikên xwe canê xwe feda dikin). Mirina mirovan di şeran de ji bo civaka xwe, bi vî însîyqî (içgüdü) dikare were ravekirin: "Mirov dê her bimire, bila qet nebe nifşê wî bijî." Ev bi "prensîba parastina soyê" tê ravekirin.

Mirov ji xeynî xwarinên amade yên xwezayê, bi bikaranîna teknîk û amûrên hilberînê yên ku pêş xistine, dikare tiştên derdora xwe ji bo hewcedariyên xwe guncav bike. Komkirina van tiştan bi demê re saziya milkiyetê (xwedîderketin) afirandiye. Mirina mirov bûye sedema pirsgirêka "ev mal dê ji kê re bimele"; ev pirsgirêk jî bi rêya malbat û têkiliyên neslê saziya mîratê derxistiye holê. Derbasbûna ji milkiyeta kolektîf ber bi milkiyeta takekesî ve, bi pêvajoya derbasbûna ji malbatê ber bi dewletê ve paralel meşiyaye.

Zindiyên din an ji hev cuda dijîn an jî mîna mêşên hingiv bi hev re hildiberînin û bi hev re dixwin. Mirov dikare her duyan jî bike. Lê di pêşketina civakên mirovî de şêwazekî jiyanê derketiye ku di zindiyên din de nayê dîtin: Hilberîna hevpar û xerckirina ji hev cuda. Civakên pêşketî her gav di vê riyê de diçin. Mirov li cem karsazan dixebitin, malên tên hilberandin bi rêya navbeynkaran tên firotin û gel van malan dikire û dixwe. Ev pêvajo bi bikaranîna "pere" tê kirin. Saziyên wekî mubadele (guhertin), pere, biha û heqdest (ücret) ji vir derdikevin. Ji ber vê yekê mirov wekî "heyîneke aborî" jî tê pênasekirin.

Taybetmendiyên di avahiya fîzyolojik a mirov de, bi heman rengî di qadên psîkolojî, sosyolojî û siyasetê de jî tên dîtin. Ev rewş mirov ji zindiyên din vediqetîne û di ravekirina bingeha avakirina dewletê de roleke girîng dilîze.

B. AVAHIYA BIYOLOJÎK Û DEWLET

Dewlet, ji aliyê avahiyê ve dişibe mirov. Ev mînakandin di dirêjahiya dîrokê de ji aliyê pergala ramanê ya bi navê "nêrîna biyolojik" ve hatiye parastin. Mirov ji ruh û bedenê pêk tê. Avahiya biyolojik "beden" e.

Cudahîbûna Hucreyan (Hücre Farklılaşması): Bedenê mirov ji hucreyan pêk tê. Di laşê mirov de, hucreyên cuda ji bo erkên (fonksiyonên) cuda pispor dibin. Ev hucreyên cuda bi koordînasyoneke bilind bi hev re dixebitin.

Pêkbûna Doku û Organan: Hucreyên ku ji hev cuda dibin, dokuyan pêk tînin (wekî dokuya masûlkeyan, dokuya demarî hwd.). Her gruba dokuyê organên xwe, organ jî bedenê ava dikin. Di navbera van organan de hevsengî û lihevhatinek (denge ve uyum) heye.

Nirxandin: Bedenê mirov avahiyeke ku di nav hevsengî û pergalekê de bi hev re dixebite. Ev hevsengî û lihevhatin ji bo dewletê jî derbasdar e. Cudabûna hêzan (yasama, yürütme, yargı) dişibe cudahîbûna hucre û dokuyan di laşê mirov de.

II. AVAHIYA PSÎKOLOJÎK A MIROV Û DEWLET

Mirov bi hest, raman, îrade û "unsiyet"a (têkiliya civakî) xwe ji zindiyên din vediqetîne. Her çend biyolojiyê bedena mirov hinekî ronî kiribe jî, lêkolîna li ser ruh zehmet e. Ji ber vê yekê psîkolojî bandorên ruh ên li ser bûyeran lêkolîn dike.

Mirov ji aliyê psîkolojîk ve xwedî çar şiyanên (yetenek) bingehîn e:

Şiyana Hestê (Duygu): [Krîtera Baş-Xerab / Xweşik-Kirêt] Mirov dikare qencî û xerapiyê ji hev derxe. Ji bo belavkirina qencî û xweşiyê di civakê de, saziyên olî, exlaqî û hunerî ava dike.

Şiyana Ramanê (Fikir): [Krîtera Rast-Şaş] Mekanîzmayek di mejiyê mirov de biryarê dide ka kîjan agahî rast e û kîjan şaş e. Ev şiyan bi rêya ziman û zanistê tê veguhastin. Mirov ji bo hewcedariyên xwe yên ramanî, saziyên zanistî ava dike. Hest dibêje "çi were kirin", raman dibêje "çawa were kirin".

Şiyana Îradeyê: [Krîtera Sud-Ziyan (Fayda-Zarar)] Mirov dikare tiştên bi fêde bike û ji yên bi ziyan bireve. Ev şiyan aborî û teknolojiyê diafirîne. Di asta dewletê de ji bo dabînkirina hewcedariyên aborî, saziyên aborî tên avakirin.

Şiyana Unsiyetê (Têkiliya Civakî): [Krîtera Dadperwerî-Zulm (Heq-Neheq)] Ev şiyan mirov dike heyîneke civakî. Mirov dikare di nav civakê de hem kesayetiya xwe biparêze hem jî bi yên din re bijî. Ev bi krîtera "dadê" (adalet) pêkan dibe. Dema mirov sînorê dadê derbas bike "zulm" derdikeve. Ji bo parastina dadê û rakirina zulmê, mirov saziyên siyasî û pergalên hiquqî ava kirine.

Nirxandin: Şiyanên ruhî yên mirov bingeha sazbûna civakî pêk tînin. Ol diyar dikin ku divê çi were kirin, zanist rêyên çareseriyê nîşan dide, aborî van çareseriyan pêk tîne û rêveberî (dewlet) jî biryarê dide ka ev berhem dê çawa werin parvekirin û dadê diparêze. Ji ber vê yekê, bêyî têgihiştina avahiya ruhî ya mirov, saziyên civakî û dewlet nayên fêmkirin.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa