DESTÛRA CIVAKÎ

BEŞA VI: ŞÛRA, TEŞVÎK Û AVAKIRINA REWAYETÊ

Destpêk: Hevparîya Aqil Wekî Esasê Hebûnê

Mirov bi tenê serê xwe kêm e; lê gava dighîje hev, temam dibe. Ne mimkun e ku aqilekî bi tenê, hemû alozîyên gerdûnê û civakê fêm bike. Lewma rêveberî, ne ferzkirina "aqilekî jor" e, lê belê zemîna "gihiştina aqilan" e. Rewayet (meşruiyet), ne murekebek e ku ji asîmânan dakeve; ew xiftanek e ku bi destê gel û bi rizaya wan tê hûnandin.

1. Şûra: Ne Tenê Şîret, Rêbazê Jiyanê ye

Şûra, ne "derenceya agirkujiyê" ye ku mirov tenê di dema qeyranan de bi kar bîne; ew stûna sereke ya avahiyê ye. Di civakeke kamil de, kar û bar bi "şêwirandina di navbera xwe de" dimeşin. Ev pênaseya karakterê wê civakê ye.

* Berî Biryarê Pihêjî: Berî ku biryarek bê girtin, divê hemû alîyên wê meselê fikrên xwe bi azadî bêjin.

* Zanyarî û Hîkmet: Şêwirandin ne tenê berhevkirina agahiyên teknîkî ye; ew pêvajoya gihandina dil û aqilan e da ku ya "bi xêr" derkeve holê.

2. Cihêrengîya Mekanîzmayên Biryargirtinê

Li gorî pîvanên gerdûnî û hîmên kûr, em dikarin pêvajoyên biryargirtinê di sê xelekan de berfireh bikin:

A. Şûraya Malbatê (Beşdariya Mîkro)

Di yekeya herî piçûk a civakê de, ango di malbatê de, "rizaya dualî û şêwirandin" esas e. Heke dayik û bavek ji bo paşeroja zarokên xwe an jî nîzama malê bi hev bişêwirin, ew zarokên ku di wê malê de mezin dibin, ne ber bi zordestiyê ve, ber bi edaletê ve diçin. Çanda biryargirtinê di metbexê de dest pê dike û di meclîsê de dighîje kamîlîyê.

B. Şûraya Pisporî û Civakî (Beşdariya Mezo)

Her mijar ne qada pisporiya her kesî ye. Lê her mijar, mafê wan kesên ku jê bandor dibin e. Di mijarên ku em nizanin de, pirsîna ji "ahlê zikrê û zanînê" ferz e.

* Şêwira li Ser Lîyakatê: Di biryarekî mîmarî de heke pirs ji mîmaran neyê kirin, an jî di veguhertina çandiniyê de dengê cotkar neyê bihîstin, bereketa wî sîstemî namîne.

C. Şûraya Siyasî û Stratejîk (Beşdariya Makro)

Di biryarên mezin ên ku qedera welat diyar dikin de, wezîfeya rêber ne gotina "min kir û bû" ye; wezîfeya wî sazkirina pirsa "em çi dibêjin?" e. Rêber piştî pêvajoya şêwirandinê gava biryarekê dide, êdî bi "ezm" (biryardarî) bi kar tîne; lê ev ezm, hêza xwe ji aqilê hevpar digire.

3. Hêza Psîkolojîk û Civakî ya Îstîşareyê

Di civakeke ku îstîşare lê hebe, hesta "em" geş dibe. Mirovê ku pirs jê nayê kirin, xwe ne wekî perçeyekî sîstemê, lê wekî "bendeyekî" an jî "mişterîyekî" dibîne.

* Parvekirina Berpirsiyarîyê: Gava biryar bi hev re bê girtin, di dema zehmetîyan de jî civak bi hev re li ber xwe dide.

* Germkirina Dilê Mirovan: Guhdarîkirina fikrên cuda, dijminatiya li hemberî sîstemê ji holê radike. Mirovê ku dizane tê guhdarîkirin, her çend fikra wî neyê qebûlkirin jî, hurmetê nîşanî pêvajoyê dide.

* Kêmkirina Şaşîyan: Deh çavên ku li qulikekê dinêrin, ji çavekî bêtir kêmasiyan dibînin.

4. Pîroziya Rexne û Nerazîbûnê

Rexne, "sîstema parastinê" (bağışıklık) ya rêveberiyê ye. Çawa ku bedenek bê parastin bi mîkroba herî piçûk hildişê, rêveberiyên ku rexne lê qedexe ye jî bi qeyranên piçûk ji hundir ve dirizin.

* Fermankirina Qenciyê û Qedexekirina Xerabiyê: Belavkirina qenciyê û gotina "raweste" ji xerabiyê re, ne tenê mafê her kesî ye, wezîfeya wan e. Dostê herî mezin ê rêveber, rexnegirê "sadiq" e ku şaşiya wî li ruyê wî dibêje.

* Şikandina Dîwarê Tirsê: Heke di civakekê de gava mirov fikra xwe ji rêveber re dibêjin dengê wan dilerize, li wir rewayet qediya ye û rejîma tirsê dest pê kiriye.

5. Stûnên Sazîbûna Beşdarîyê

I. Zelalî (Şeffafiyet) û Gihîştina Agahîyê

Ji bo ku civak beşdarî biryaran bibe, divê xwedî "agahiya rast" be. Li cihê ku agahî lê tê veşartin, şûra nîn e, manîpulasyon heye. Rêveberî divê sedema her biryara xwe û hesabê her qurişê xwe bi zelalî bide.

II. Edaleta Temsîlê

Di meclîsên şûrayê de nabe ku tenê "erêker" hebin. Li ser wê masê, divê dengê muxalîf, nêrîna kêmneteweyan û nûnerên çînên cuda yên civakê hebin. Tabloyek bê rengên cuda, heqîqetê kêm nîşan dide.

III. Hesabdayîn (Accountability)

Ji bo parastina rewayetê, rêveber nabe "destnedayî", divê "hesabpirsî" be. Bersiva pirsa "te ev ji ku anî?" temenê wê rêveberiyê diyar dike.

IV. Beşdarîya Aborî û Edalet

Milk û sermaye nabe ku tenê di navbera dewlemendan de wekî "çivîka dewletê" bigere. Mirovê ku hêza wî ya aborî nîn be, îradeya wî ya siyasî jî di bin deynan de ye. Şûraya rastî, bi beşdarîya mirovên azad, têr û serbilind dibe.

6. Di Rêvebirina Qeyranan de Şûra: Mecbûrîyetek e

Di demên qeyranê de, bi hinceta "dem nîn e, divê em zû biryar bidin" îstîşare tê terkkirin. Lê belê di dema bahozê de, pêwîstiya kaptan bi agahiyên her perçeyê keştiyê bêtir heye. Qeyranên ku bi aqilê hevpar nayên derbaskirin, civakê parçe dikin û kavilên mezin li pey xwe dihêlin.

Encama Beşa VI

Şûra ne nostaljîyek e ku di rûpelên dîrokê de maye; ew teknolojiya rêveberî ya herî nûjen a pêşerojê ye. Piştî ku mirovahî êşa dîktatoriyan kişand, wê dîsa berê xwe bide modelên "bi hev bişêwir", "edalet-navend" û "beşdar".

Bilindbûna şaristaniyê (medeniyet), ne li ser milê jenîyekî bi tenê, lê bi aqilê hevpar ê bi mîlyonan mirovên ku mil daye hev, pêkan e.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa