DESTÛRA BINGEHÎ YA CIVAKÊ

Yasa û Qanûnên Bilindbûn û Hilweşîna Şaristaniyan

BEŞA VIII

AVAKIRINA NÛ YA ŞARISTANIYÊ Û MODELA CIVAKA PÊŞEROJÊ

1. Piştî Hilweşînê Çi?

Her şaristanî bi du îhtîmalan re rûbirû dimîne:

* Belavbûn û windabûna di nav dîrokê de.

* Xwenûkirin û berdewamkirin.

Nûbûn, ne bi înkarkirina rabirdûyê; bi naskirina xeletiyan pêkan e.

Civaka ku hilweşînê rast nexwîne, heman xeletiyê dubare dike.

2. Pênc Bingehên Avakirina Nû

Modela nû ya civakê divê pişta xwe bide pênc stûnên sereke:

* Navendîtiya exlaqî

* Sazîbûna edaletê

* Mekanîzmaya tevlîbûnê

* Hevsengiya aborî

* Sîstema zanîn û liyakatê (şayesteyî)

Heke yek ji van stûnan qels be, avahî şikestok e.

3. Navendîtiya Exlaqî

Di navenda civakê de divê ne "hêz", lê "nirx" hebin.

Sîstema nirx-navend:

* Hêzê sînor dike.

* Serwetê kontrol dike.

* Hiqûqê diparêze.

Exlaq, divê bibe ruhê destûra bingehî.

Metnên nivîskî nirxan naafirînin; nirx, hişmendiyê diafirînin.

4. Serweriya Hiqûqê û Wekhevî

Di modela nû de prensîba bingehîn ev e:

Tu kes li ser hiqûqê re nîne.

Rêveber jî di nav de.

Di dîrokê de demên ku ev hatiye sepandin hene.

Wek mînak; di serdema Xîlafeta Raşidûn de, qeyd hene ku rêveber wek hemwelatiyekî asayî li ber dadgehê hesab dane.

Ev rewş bûye sedema meşrûiyetê.

Dema ku hiqûq dest bi hilberîna "cudakariyê" (îmtiyazê) bike, sîstem hildiweşe.

5. Garantiya Sazî ya Tevlîbûnê

Modela civaka pêşerojê divê bi van re bixebite:

* Meclîsên herêmî

* Saziyên kontrolê yên serbixwe

* Sîstemên daneyên vekirî (açık veri)

* Pêvajoyên budçeyê yên şeffaf

Tevlîbûn divê ne sembolîk, lê bi bandor be.

Pêvajoyên biryardanê divê ne di odeyên girtî de, lê di qadên ku têne kontrolkirin de pêk werin.

6. Civaka Zanînê û Liyakat (Şayesteyî)

Pêşeroja şaristaniyê bi zanînê ve girêdayî ye.

Dema sîstema liyakatê qels dibe:

* Koça mêjiyan zêde dibe.

* Navê saziyan dimîne lê hundirê wan vala dibe.

* Nûbûn (inovasyon) disekine.

Sîstema li ser bingehê zanînê:

Rexneyê teşwîq dike, lêkolînê piştgirî dike û pisporiyê girîng dibîne.

Di dirêjahiya dîrokê de, paşketina zanistî li pey paşketina şaristaniyê hatiye.

Dema ku di serdema Emewiyên Endulusê de hilberîna zanînê di lûtkeyê de bû, şaristanî jî di lûtkeyê de bû.

Dema zanîn qels bû, hêza siyasî jî qels bû.

7. Çarçoveya Sazî ya Hevsengiya Aborî

Di modela pêşerojê de:

* Hilberîn divê bibe armanc.

* Fînans divê bi aboriya reel re di hevsengiyê de be.

* Çavkaniyên giştî divê şeffaf bin.

* Gendelî (yolsuzluk) divê bi cezayên giran were astengkirin.

Edaleta aborî, şertê geşepêdana domdar e.

8. Malbat û Tevna Civakî

Yekeya herî piçûk lê herî krîtîk a civakê malbat e.

Dema malbat qels bibe:

* Piştevaniya civakî kêm dibe.

* Tenêtiya kesayetî zêde dibe.

* Veguhastina çandî qut dibe.

Di modela civakê de divê polîtîkayên civakî yên ku piştgiriyê didin malbatê hebin.

9. Çand û Nasname

Çand, hafizaya civakê ye.

Civakên ku dikevin krîza nasnameyê, belav dibin.

Ji ber vê yekê:

* Hişmendiya dîrokê

* Hişmendiya ziman

* Hilberîna hunerê

* Vegotina nirxên hevpar

divê werin parastin.

Lê belê çand divê ne cemidî, lê dînamîk be.

Divê mirov rabirdûyê ne wek pût bibîne (kutsal), lê divê jê fam bike.

10. Sêwirana Sîstemê ya Berxwedêr li Hemberî Krîzan

Her sîstem dê krîzan bijî.

Ya girîng di dema krîzê de:

* Berdewamiya xebata saziyan e.

* Sînordar mayîna hêzê ye.

* Berdewamiya şeffafiyê ye.

Heke bi hinceta krîzê azadî werin sekinandin, sîstem qels dibe.

11. Formula Şaristaniya Pêşerojê

Heke em hemû beşan bînin cem hev:

Sîstemeke ku Exlaq di navendê de, Hiqûq bihêz, Tevlîbûn vekirî, Aborî bihevseng û Zanîn azad be, hilweşînê dereng dixe.

Kusursuziya tam ne pêkan e, lê avahiya bihişmend pêkan e.

ENCAMA GIŞTÎ

Ev xebat vê yekê nîşan dide:

Şaristanî bi awayekî tesadufî bilind nabin. Bi awayekî tesadufî naxeribin.

Yasa hene.

* Heke exlaq qels bibe, hilweşîn dest pê dike.

* Heke edalet xira bibe, belavbûn lez dibe.

* Heke tevlîbûn bê girtin, meşrûiyet kêm dibe.

* Heke serwet li cihekî kom bibe, alozî zêde dibe.

* Heke zanîn were tepisandin, paşketin tê.

Destûra bingehî ya civakê ne tenê metnekî nivîskî ye; sîstemeke hişmendiyê ye.

Heke ev hişmendî bibe parastin, şaristanî berdewam dike. Heke were paşguhkirin, dîrok xwe dubare dike.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa