GEL DI KRÎZÊ DE: YASAYÊN HEVKARÎ Ü MAYÎNA LI SER PÊYAN

(Avakirina Berxwedana Civakî)

Gotar II – Rûpel 26–50

1. Di Krîzê De Gel Tê Çi Maneyê?

Di demên krîzê de "gel" êdî ne têgeheke razber (soyut) e.

Gel, êdî ev e:

* Yên ku hildiberînin,

* Yên ku dixwin (mezaxtin),

* Yên ku deyndar in,

* Mirovên rastîn ên ku hewl didin li ser pêyan bimînin.

Krîz, gel ji statîstîkbûnê derdixe û dixe navenda jiyanê.

Ji ber vê yekê di krîzê de pirsiyara bingehîn ne ev e: "Dewlet çi dike?"

Lê belê ev e: "Gel çi dike?"

2. Çima Kesperestî (Bireycilik) Di Krîzê De Diherife?

Di demên asayî de kesperestî tê teşvîqkirin.

Tê gotin: "Xwe rizgar bike."

Tê gotin: "Pêşbaziyê bike."

Lê gava krîz tê, kesperestî diherife.

Çimkî:

* Bi tenê xurek nayê hilberandin,

* Bi tenê ewlehî nayê peydakirin,

* Bi tenê deyn nayê dayîn,

* Bi tenê bazar nayê avakirin.

Krîz, sînorên kesayetê derdixe holê û vê rastiyê ferz dike:

An em ê bi hev re li ser pêyan bimînin, an jî em ê yek bi yek bikevin.

3. Di Krîzê De Exlaq Diguhere

Krîz ne tenê aboriyê, exlaq jî diguhere.

Gelek tevgerên ku di demên asayî de wekî "serkeftin" têne dîtin, di krîzê de dibin bêexlaqî.

Mînak:

* Stokkirin,

* Bilindkirina bihayê,

* Zulma li ser yê qels,

* Birina deyndar a ber îcrayê,

Di exlaqê krîzê de sûc in.

Exlaqê krîzê dibêje:

> "Ne 'ez li ser pêyan bimînim', lê belê 'em bi hev re bijîn.'"

>

4. Exlaqê Deyn û Peymana Civakî Ya Nû

Di krîzê de deyn êdî ne meseleyeke teknîkî ye; meseleyeke exlaqî ye.

Deyndar:

* Ne tembel e,

* Ne bêexlaq e,

* Ji aliyê pergalê ve hatiye tengavkirin.

Ji ber vê yekê di demên krîzê de:

Deyn nabe ku bibe amûreke zextê. Alacak (mafê girtinê) nabe ku wekî çekekê bê bikaranîn. Heta ku civak di nav xwe de exlaqê deynan ava neke, krîz vediguhere şerê navxweyî.

5. Modela Civaka Bê-Îcra

Gava di krîzê de mekanîzmaya îcrayê bixebite:

* Hilberîner ji hilberînê qut dibe,

* Esnaf dukanê digire,

* Malbat belav dibin,

* Bawerî winda dibe.

Ji ber vê yekê di demên krîzê de:

Divê îcra bi awayekî civakî bê rawestandin. Divê deynar û deyndar nebin dijminê hev. Civaka bê-îcra ne kaos e; civaka bê-îcra, civaka hevkariyê ye.

6. Pergala Nirxê ya bi Zêr Hatî Kotekirin

Di krîzê de drav (pere) zû nirxê xwe winda dike. Lê ked, mal û xurek winda nabin.

Ji ber vê yekê di demên krîzê de:

Divê deyn û mafên girtinê li gorî nirxê zêr bên diyarkirin. Livokiya drav nabe ku civakê birûxîne. Zêr li vir ne dewlemendî ye, pîvan e.

Ev pergal:

* Ne deyndar diçewisîne,

* Ne jî yê xwedî-maf tune dike.

7. Stokkerî: Dijminê Navxweyî yê Krîzê

Di demên krîzê de tevgera herî xeternak stokkerî ye.

Stokkerî:

* Kêmasiyê (tengasiyê) çêdike,

* Panîkê diafirîne,

* Civakê ber dide hev.

Exlaqê krîzê ferman dike:

> "Embar tije nayê girtin, embar tê belavkirin."

> Mal, ne li ser refikê, di nav jiyanê de bimaneya dibe.

>

8. Veresiye û Aboriya Baweriyê

Krîz baweriyê tune nake. Berevajî vê, nirxa rastîn a baweriyê derdixe holê.

Di demên krîzê de:

* Veresiye (bi deyn dan) dîsa dibe rewa.

* Nasî, cîrantî û hevkarî girîng dibe.

Aboriya baweriyê:

Beriya peymanê tê, beriya senetê tê, beriya hiqûqê tê. Çimkî gava hiqûq hilbiweşe jî, bawerî dikare li ser pêyan bimîne.

9. Kooperatîfbûn Ne Tercîhek e, Mecbûriyet e

Di krîzê de kargehên yekkesî bêparastin in. Lê kooperatîf li ber xwe dide.

Kooperatîf:

* Rîskê parve dike,

* Maliyetê kêm dike,

* Bazarê fireh dike,

* Tenêtiyê ji holê radike.

Civaka ku di demên krîzê de nebe kooperatîf, ji aliyê aborî ve parçe dibe. Kooperatîf ne îdeolojîk, şêweyekî rêxistinbûnê yê jiyanî ye.

10. Vegera Aboriya "Mal bi Mal" (Takas)

Gava pere hildiweşe, jiyan nasekinî. Jiyan rêyên din dibîne.

Guhertina mal bi mal:

* Ne hovîtî (ilkel) ye,

* Li dijî krîzan parastineke xwezayî ye.

Civakek:

Heger tiştê hildiberîne dikare biguherîne û mezaxtina xwe berdavam bike, pere di rêza duyemîn de ye. Ev pergal girêdayîbûna derve kêm dike û hilberînê li ser pêyan digire.

11. Torên Hevkariya Herêmî

Di krîzê de pergalên neteweyî sist dibin, lê torên herêmî bilez dibin.

Tax (Mehel):

Dîsa bimaneya dibe. Ne tenê derdor e, dibe yekeya jiyanê. Hevkariya herêmî; parvekirina xurekê, parvekirina hêza kar û parvekirina zanînê ye. Krîz herêmê piçûk nake, mezin dike.

12. Jin û Berxwedana Krîzê

Di demên krîzê de ya ku civakê li ser pêyan digire piranî jin in.

Aboriya malê, rêveberiya xurekê, torên hevkariyê herî zêde li ser milên wan in. Ji ber vê yekê rêveberiya krîzê divê ne jina derveyî pergalê bixe, lê jina bixe navendê. Heger yên civakê li ser pêyan digirin neyên dîtin, civak hildiweşe.

13. Ciwanî û Krîz

Krîz ciwanan an bêhêvî dike an jî vediguhere. Heger ciwanî bêkar, deyndar û bêpaşeroj bê hiştin, krîz dibe mayînde. Lê heger ciwanî beşdarî hilberînê, kooperatîfan û torên herêmî bibe, krîz vediguhere ji nû ve bûnê.

14. Di Krîzê De Agahî û Perwerde

Di demên krîzê de perwerde ne luks e, amûra mayîna li ser pêyan e. Zanîna çandiniyê, şarezayiya teknîkî, tamîrkirin û zanîna tenduristiyê dibin jiyanî. Ne teorî, agahiya ku bi kêr tê derdikeve pêş.

15. Hêza Gel Di Krîzê De

Cewhera vê gotarê ev e:

Gel:

* Heger rêxistinkirî be, bi hêz e.

* Heger hevkar be, berxwedêr e.

* Heger exlaqê xwe biparêze, bi ser dikeve.

Krîz dikare bibe astek ji bo veguherîna gel, ne ji bo tunebûna wî.

16. Asta Din

Di gotara bê de dê ev pirsiyar bê kirin:

Gava gel li ser pêyan e, divê dewlet çi bike?

Zext? An Dadmendî?

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa