Ji Rêveberiya Du-Serî Berev Bi Desthilatiya Herêmî: Di Rêveberiya Giştî de Berhemdarî, Lîyaket û Gehîştina Reformê

Kurtasî

Di têgihiştina rêveberiya giştî ya îro de mijara herî zêde tê nîqaşkirin, lêçûnên îdarî û aborî yên ku ji aliyê saziyên navendî yên zêde û tevliheviya desthilatiyê (du-serî) li ser astên herêmî têne afirandin e. Xwedîkirina heman sînorên erdnîgarî bi erkeyên paralel di navbera rêxistina herêmî ya îdareya navendî (Parêzgarî û Qeymakamî) û organên hilbijartî yên xweser de (Şaredarî); hem rê li ber karanîna bi bandor a çavkaniyên giştî digire û hem jî dibe sedema derengketina xizmetguzariyê. Di vê makaleyê de, li ber ronahiya daneyên rêveberiya giştî, mînakên cîhanê û hişmendiya aborî, kêmasiyên sîstema heyî têne lêkolînkirin û pêşniyarên reformê ku desthilatî û berpirsiyariyê di bin yek zemînê rewakirinê de dicivînin têne nirxandin.

1. Destpêk û Pênasekirina Pirsgirêkê: Avahiya Giştî ya Du-Serî

Mîna gelek dewletên yekbûyî (ûnîter), rêveberiya giştî ya li vir jî li ser du tewerên sereke hatine avakirin:

 * Rêxistina Herêmî ya Îdareya Navendî: Parêzgarî (Valilik), Qeymakamî û Rêveberiyên Bajêr/Navçeyan ku bi rêya tayînkirinê (atama) tên ser kar.

 * Rêveberiyên Herêmî: Şaredarî û Meclîsên Giştî yên Bajêr ku bi rêya hilbijartinê tên ser kar.

Ev avahiya dualî, pirsgirêka "mesrefa duqat" û "tevliheviya desthilatiyê" bi xwe re tîne. Ji bo mînak; gava ku binesazî, geşepêdan û xizmetên civakî yên bajarekî di bin berpirsiyariya şaredariyê de ne; amirên îdareya mülkî (parêzgar/qeymakam) ji ewlehî, kontrola giştî û şopandina veberhênanên navendî berpirsiyar in. Lê di pratîkê de, di şûna bazargan, esnaf an welatiyên herêmî ku potansiyel û dînamîkên rastîn ên qadê herî baş dizanin de, tayînkirina îdarekarên xwedî ezberên navendî, pêvajoyên biryardanê hêdî dike.

Her wiha, sazîbûna muxtariya navenda bajêr ku bi bajarvaniya nûjen re fonksiyona xwe تا حدekî mezin winda kiriye, di hiyerarşiya burokratîk de wekî hêlementekî lêçûnê yê zêde derdikeve pêş. Bi dîjîtalbûna îdareyên nifûsê û belavbûna binesaziya e-Devletê re, erka organîzekirina belgeyan a muxtariyên li navenda bajaran nêzîkî sifirê bûye.

2. Bi Hejmaran Burokrasiya Giştî û Analîza Lêçûnê

A. Personelên Giştî û Avahiya Îdarî

Li gorî daneyên OECD û Îstatîstîkên Personelên Giştî:

 * Belavbûna Îstihdamê: Di gelek welatên pêşketî de îstihdama giştî zêdetir di rêveberiyên herêmî de ye, lê di welatên xwedî navendîparêziya hişk de, piraniya mezin a xebatkarên giştî rasterast bi îdareyên navendî ve girêdayî ne.

 * Lêçûna Burokratîk: Gelek parêzgarî, bi sedan qeymakamî û birêveberiyên wan ên girêdayî hene. Di heman demê de meclîsên şaredariyan û yekîneyên îdarî jî hene. Ev rewş ji aliyê lêçûnên avahiyan, wesayîtên makamê û xercên personel re dibe sedema "mesrefên ducarî".

B. Maseya Darayî ya Muxtariyên Navenda Bajêr

 * Di seranserê welat de bi deh hezaran muhtarên tax û gundan hene. Ji bo her muhtarekî navenda bajêr mehane bi qasî mûçeya herî kêm ödenek tê dayîn û prîmên wan ên ewlehiya civakî ji aliyê dewletê ve têne karşılasın.

 * Di Serdem Dîjîtal de ku belgeyên qeyda nifûsê di nav saniyan de bi rêya e-Devletê belaş têne girtin, lêçûna salane ya van muhtariyan ji bo budceya giştî digehêje mîlyaran.

3. Mînakên ji Cîhanê: Sîstemên Yek-Serî û Desthilatiya Herêmî

Gava mînakên serkeftî yên rêveberiya giştî li seranserê cîhanê têne lêkolînkirin, du modelên bingehîn ku rê li ber tevliheviya desthilatiyê digirin derdikevin pêş:

A. Modela Swîsreyê (Demokrasiya Rasterast û Xweseriya Herêmî)

Rêveberiya Swîsreyê ji sê astan pêk tê: Konfederasyon, Kanton û Komûn (Şaredarî).

 * Taybetmendî: Parêzgar an qeymakamê hukûmeta navendî li ser asta herêmî tune ye.

 * Karûbar: Zêdetirî %70yê xizmetên giştî rasterast ji aliyê şaredariyan (komûnan) û kantonan ve têne meşandin. Biryar bi rêya meclîsên herêmî û referanduman têne girtin. Gelê herêmî bi rêya dînamîk û karkerên ku potansiyela aborî ya herêmê herî baş dizanin rasterast tevlî rêveberiyê dibe.

B. Modela Anglo-Saxon (DYA / Brîtanya) (Local Government)

Li welatên mîna DYA û Brîtanyayê de astek îdarî ku wekî "Amirê Îdareya Mülkî" (Qeymakamî/Parêzgarî) bi tayînkirina navendê bixebite tune ye.

 * Karûbar: Ji ewlehiya bajêr (Şerîf / Midûrê Polîs), perwerdehiya wê (Meclîsa Herêma Dibistanê) û binesaziya wê rasterast berpirsiyarên hilbijartî an rêveberên profesyonel ên bajêr (City Manager) ku ji aliyê konseyê ve hatine tayînkirin berpirsiyar in.

 * Encam: Du-serî tune ye; tenê îdareyeke hilbijartî û raya giştî ya herêmî ku ew ji re hesab dide heye.

C. Modela Fransayê (Ji Navendîparêziya Dîrokî Berev Desthilatiya Herêmî)

Sîstema vesayetê ya Fransî (sîstema Préfet/Parêzgarî) ku di dîrokê de mînak dihat girtin, ji sala 1982an vir ve bi Reformên Desthilatiya Herêmî (Dezentralîsasyon) hat hêsankirin. Beşek mezin ji desthilatiya parêzgaran bo Serokên Meclîsa Herêmê û Bajêr hat veguhastin.

4. Qadên Pirsgirêkê û Rexne

[Avahiya Du-Serî ya Heyî]

├── Rêxistina Herêmî ya Navendî (Parêzgarî / Qeymakamî) ---> Îradeya Tayînkirî (Vesayet û Burokrasi)

└── Rêveberiyên Herêmî (Serokatiya Şaredariyê / Meclîs) ----> Îradeya Hilbijartî (Desthilatiya Siyasî)

                             │

                             ▼

               [Tevliheviya Desthilatiyê û Mesrefa Duqat]

 * Hiyerarşiya Tayînkiriyan û Dûrketina ji Qadê: Birêvebirina bajêr ji aliyê burokratên ku tenê bi perwerdehiya teorîk û ezmûnan hatine tayînkirin û potansiyela aborî û bazarganî ya rastîn a li qadê azmûn nekirine, rê li ber biryarên nûjen digire.

 * Vesayeta Siyasî û Îdarî: Cûdiya dîtina siyasî an îdarî ya di navbera serokê şaredariyê ê hilbijartî û qeymakam/parêzgarê tayînkirî de, dikare bibe sedema xitimandina projeyên binesazî û veberhênanê yên bajêr.

 * Belavkirina Dahatê û Ziyanên Çavkaniyê: Beşek girîng a çavkaniyên giştî ji bo domandina organîzasyonên îdarî (avahî, wesayîtên makamê, personelên duqat) tê xerçkirin; ev rewş çavkaniyên ku ji bo mekanîzmayên edaleta civakî mîna paya welatîbûnê an dahata bingehîn a gerdûnî werin veqetandin teng dike.

5. Pêşniyarên Çareseriyê û Çarçoveya Reformê

Ji bo rêveberiyeke giştî ya bi bandortir, li ser bingeha lîyaketê û aborî, divê ev gavên radîkal werin nirxandin:

 * Tercîha Sîstema Yek-Serî (Rêveberiya Hilbijartiyan):

   * Organên vesayeta navendî yên mîna Parêzgarî û Qeymakamiyê divê werin rakirin; tevahiya berpirsiyariya îdarî, aborî û ewlehiyê ya bajêr divê spardeyî organekî yekane yê hilbijartî (Şaredarî / Rêveberiya Herêmê) bibe.

   * Wekî alternatîf, heke sîstemeke bi temamî navendî bê pejirandin, divê avahiyên paralel ên mîna şaredariyê werin betalkirin û desthilatî di destê yekî de bê civandin. Meşandina her du sîsteman di heman demê de barekî diyar e li ser bütceya giştî.

 * Rakirina Muxtariyên Navenda Bajêr:

   * Di navendên bajaran de ku nifûs û binesazî geş bûye, saziya muxtariyê divê bê betalkirin; hemû karûbar bi rêya e-Devlet û maseyên xizmetê yên şaredariyê yên taxan werin meşandin. (Muxtariyên gundan ji ber mercên erdnîgarî dikarin cuda werin girtin).

 * Yezîtiya Herêmî û Rêveberiya li ser Bingeha Lîyaketê:

   * Di diyar kirina îdareakaran de ne tenê ezmûn û dîplomayên li ser bingeha ezberê; ezmûna li qadê, jêhatîbûna aktîvkirina potansiyela herêmî û bersivdana civakî divê wekî bingeh bê girtin.

6. Encam

Di rêveberiya giştî de berhemdarî, ne bi zêdekirina qatên burokratîk, belkî bi sadekirina desthilatî û berpirsiyariyê dikare bê peydakirin. Modela rêveberiya du-serî hem di budceyê de "mesrefa duqat" diafirîne hem jî mekanîzmayên biryardanê giran dike. Di paralelî sepandinên serkeftî yên li cîhanê de, reformeke ku vesayeta îdarî radike, desthilatiyan di bin yek zemînê rewakirinê de (bi tercîhî di rêveberiyên herêmî yên hilbijartî de) dicivîne û di cîhana dîjîtal de saziyên ku fonksiyona xwe winda kirine mîna muxtariyan ji holê radike; hem dê henaseyekê bide budceya giştî hem jî dê derfetê bide ku welatî bigehêjin xizmeta giştî ya adil û bi bandor a ku heq dikin.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa