BEŞA 2: ŞAŞIYÊN KARGÊRÎ YÊN PERGALÊ DI ASTA GERDÛNÎ Û HERÊMÎ DE

2.1. Têkçûna Demokrasiya Piranîparêz bi Nimûneyên Cîhanî

Teorî û rêveberiya giştî ya nûjen, salên dirêj prensîba piraniyê wekî garantîyeke îstîqrar û rewayiyê pêşkêş kiriye. Lê belê, sepandinên di asta gerdûnî de bi eşkereyî nîşan didin ku modelên demokrasiya piranîparêz di hilberîna rizamendiya civakî de asteng bûne; berevajî vê yekê, wan qeyranên kûr ên binesaziyê û nehesibandinên sîstemîk anîne holê. Sepandinên berbiçav ên di welatên pêşketî de ku xwedî kevneşopiyên siyasî û sîstemên hilbijartinê yên cihêreng in, mezinahiya vê têkçûnê di asta gerdûnî de radixin ber çavan.

  Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) û Polarkirina Kûr:

   Sîstema Du Partiyan û Dabeşbûna Îdeolojîk: Sîstema piranîparêz a herêma teng ("winner-take-all") û avahiya Lijneya Hilbijêran (Electoral College) a li DYA'yê, qada siyasî veguherandiye lîstikeke tûj a encam-sifir di navbera du partiyên sereke de. Pêşbaziya ji bo bidestxistina piraniyê di hilbijartinan de, civak kiriye du kempên îdeolojîk ên nezil û dijber; pêvajoyên siyasî ji qada muzakereyê derxistine û veguherandine pevçûneke hebûnî.

    Serdestiya Sermayeyê û Lobicilik: Gihîştina budceyên mezin ên bi milyaran dolaran di kampanyayên hilbijartinê de, aktêrên siyasî yên ku dixwazin piraniyê bi dest bixin, mecbûrî navendên hêza darayî dike. Bi rêya Super PACs (Komîteyên Çalakî yên Siyasî) û faaliyetên lobiciliyê, biryarên siyasî ne li gorî rizamendiya hilbijêran, lê li gorî daxwazên Wall Street û sermayeya pênşesaziyê ya devasa tên şekildan. Hêza siyasî di xuyakirinê de li ser piraniya gel radiweste, lê di pratîkê de di bin vesayeta sermayeyê de kar dike.

 Anqilîz (Îngiltere) û Qeyrana Nûneratiyê ya Sîstema "First-Past-The-Post" (Herêma Teng):

   * Neheqiya di Nûneratiyê de: Di sîstema piranîparêz a herêma teng a bi yek navî ku di Îngiltereyê de tê sepandin, namzedê ku di herêmeke hilbijartinê de herî zêde oyan bigire (piraniya nisbî) tê hilbijartin. Ev rewş derfetê dide ku partiyeke ku di asta welat de %30-35'ê oyan girtiye, piraniya kursiyên parlementoyê bi dest bixe û bi tenê bibe desthilatdar. Îradeya %65'ê civakê di parlementoyê de cih nagire û desthilatداریyên kêmneteweyî yên ku li ser navê piraniyê tevdigerin derdikevin holê.

    Pêvajoya Brexit û Wêranbûna Biryarên Stratejîk: Di referandûma Yekîtiya Ewropayê (YE) ya sala 2016an de, biryara veqetînê ya ku bi piraniyeke pir biçûk û anî ya wekî %51,9 hat girtin; welat kşand nav alozîyeke aborî, civakî û hiqûqî ku bi dekadan dom kir. Pêşkêşkirina biryareke bingehîn û stratejîk ku nêzîkî nîviya civakê dijî wê bû ji oylamaye piranîparêz a hejmarî re, nimûneya dîrokî ya herî berbiçav e ku nîşan dide mekanîzmayên piranîparêz dikarin encamên çawa yên wêranker biafirînin.

 Yekîtiya Ewropayê û Qeyrana Rastgiriya Radîkal/Populîzmê di Demokrasiyên Lîberal de:

Baskirina Rastgiriya Radîkal: Di welatên Ewropaya Parzemînî yên wekî Fransa, Almanya, Hollanda û Îtalya de, tehrîkkirina tirsên civakî û polarkirinê ji aliyê aktêrên siyasî ve ji bo bidestxistina piraniyê, tevgerên populîst û rastgirên radîkal aniye navendê.

  Astengiya Pir-Çandiyê: Avahiya piranîparêz a demokrasiyên lîberal di rêveberiya avahiyên civakî yên heterojen û pir-çandî de kêm dimîne. Komên etnîkî, dînî an çandî yên ku di nav kêmneteweyan de dimînin nikarin beşdariyeke çalak di biryaran de bikin; ferzkirinên çandî yên piraniyê entegrasyona civakî xerab dikin û alozîyên navxweyî û qeyranên ewlehiyê tehrîk dikin.

2.2. Axaftinên Sîstemîk û Veguhastina Dîrokî di Nimûneya Tirkiyeyê de

Dîroka siyasî û avahiya kargêrî ya Tirkiyeyê, mîna laboratoriyeke resen e ku tahrîbata piranîparêziyê di asta herêmî de û tıkaniyên sîstemîk bi zelalî radixe ber çavan. Hem tecrûbeya siyasî ya serdemê komarê hem jî mîrasa dîrokî, xirabûnên di mekanîzmayên biryardanê de bi eşkereyî nîşan didin.

 Sîstema Hikumetê ya Serokkomariyê û Asta Tıkaniyê ya \%50+1:

Polarkirina Tûj di Siyasatê de: Merca piraniya hejmarî ya \%50+1 ku ji bo hilbijartina organa rêveberiyê hat anîn, qada siyasî di navbera du blokên mezin de zext kir. Pêvajoyên biryardan û nûneratiyê, di şûna lêgerîna rizamendiya beşên berfireh ên civakê de, ketine rewşek ku ji şantaj û bazarên komên marjînal ên xwedî rêjeya oyan a %1 re vekirî ne.

   Kûrboona Piştevaniya Sermaye-Siyasatê: Lêçûnên mezin ên propagandayê di hilbijartinên serokkomariyê de, aktêrên siyasî neçar dikin ku ji bo qezenckirin û parastina desthilatê çavkaniyên giştî belav bikin an jî bi komên sermayeyê yên mezin re tifaqên nefermî ava bikin. Ev rewş kapîtalîzma heval-cîran (crony capitalism) xwedî dike û prensîbên liyakat û edaletê birîndar dike.

 Rêçên Dîrokî: Veguhastina ji Sîstema Tewkîl/Temsîlê ber bi Saltanatê ve:

Xirabûna Fiqhî û Civakî: Modela rêveberiyê ya pirrengî û li ser bingeha beşdariyê ku di serdemên pêşîn ên Îslamê de dihat sepandin (ku li ser bingeha şûrâ, îstîşare, biat, tewkîl û temsîlê bû); bi belavbûna Îslamê re li derveyî Nîvgirava Erebî dikeve bin bandora çandên rêveberiyê yên Misr, Îran, Roma û Bîzansê. Bi demê re mekanîzmayên adil û li ser bingeha rizamendiyê hatin terkkirin û derbasî avahiyên saltanatî û desthilatdariya mutlaq bûn.

    Pasîfboona Îçtîhad û Îcmaê: Cihê prensîbên rêveberiyê di wêjeya fiqih de teng bû; bisînorkirina mekanîzmaya îçtîhadê di mijarên îbadetê û hin qadên hiqûqî yên diyarde de, bû sedem ku saziya îcmaê (uzlaşma) ku çavkaniya rizamendiya civakî û dînamîzmê ye jî ji derveyî jiyanê bête derxistin.

 Qeyranên Navendîparêziyê û Pasîfkirina Dînamîkên Herêmî:

   Burokrasiya Vesayetkar: Hêzbûna zêde ya kargêriya navendî di Tirkiyeyê de; rêveberiyên herêmî, avahiyên dîrokî yên bucak û ocakê bêfonksiyon kiriye. Şandina hemû yetkiya biryardanê ji bo navendê, bûye sedema paşguhkirina hewcedariyên herêmî û hantaliya burokratîk.

   Jêbirina Kesane (Birey): Di vê avahiya ku navend lê bihêz e û piranî tahakkumê ava dike de, kes (birey) û civakên herêmî yên biçûk bi tevahî ji pêvajoyên decision-making (biryardan) hatine derxistin; di hember organên biryardanê de daketine asteke pasîf a ku tenê biryaran pêk tîne.